Ciekawostki

• zwiń

  Gwiazdozbiór miłości - Jednym z gwiazdozbiorów dobrze widocznych na wiosennym i letnim niebie jest Warkocz Bereniki.

  Opisał go astronom Tycho de Brahe na początku XVII w. Mit mówi, że ów gwiezdny warkocz należał ponoć kiedyś do królowej Egiptu i żony Ptolemeusza, która przyrzekła złożyć swoje długie włosy w ofierze, jeśli jej mąż powróci zwycięsko z wojennej wyprawy do Azji. Po szczęśliwym powrocie Berenika dotrzymała obietnicy i ofiarowała włosy świątyni w Zephyrium. Następnego dnia bogowie przenieśli je do gwiazd.
  W Warkoczu Bereniki i sąsiednim gwiazdozbiorze - Pannie - jest najbliższa nam duża gromada galaktyk (zawiera ich około dwóch tysięcy). Gromada ta jest od nas oddalona o ok. 48 milionów lat świetlnych.

• zwiń

  Andromeda - piękna i bestia - Ten gwiazdozbiór, dobrze widoczny późnym latem i jesienią, ustanowili starożytni Grecy.

  Z królewną, która dała imię temu fragmentowi nieba, wiąże się pewna romantyczna historia. Według greckich mitów Andromeda była córką króla Etiopii, Cefeusza i Kasjopei. Oddano ją w ofierze potworowi morskiemu, aby odwieść go od zamiaru zatopienia królestwa. Przykutą łańcuchami do skał Andromedę od śmierci wybawił Perseusz, który zabił potwora i w nagrodę za to poślubił królewnę.
  Wprawne oko wypatrzy w tym gwiazdozbiorze galaktykę, która inspirowała wielu filmowców i pisarzy. To zwykle z Galaktyki Adromedy pochodzą w filmach sci-fi atakujący Drogę Mleczną kosmici. Stamtąd miał przybyć także Superman - jedna z głównych postaci współczesnej popkultury. (Pochodził z Kryptonu - planety okrążającej gwiazdę M3 w Galaktyce Andromedy).
  Nawiązania do Galaktyki Andromedy pojawiły się także m.in. w jednym z epizodów "Doctor Who" i "Latającym cyrku Monty Pythona".

• zwiń

  Wężownik - znak zodiaku, pod którym nikt się nie urodził - Ten zbiór gwiazd na letnim niebie może być świetnym punktem wyjścia do rozmowy o znakach zodiaku.

  Mało w tym może wiedzy naukowej, ale jakie możliwości do snucia opowieści o przeznaczeniu, które kazało nam się spotkać! Zagaić zaś można tak:
  "Czy wiesz, że podstawy astrologii stworzono 4,5 tysiąca lat temu, gdy oś obrotu Ziemi nachylona była pod innym kątem niż dziś? Wtedy, w czasie gdy rozpoczynała się astronomiczna wiosna, Słońce znajdowało się na tle gwiazdozbioru Barana. Jednak od tego czasu wiele się zmieniło - tak zwana precesja Ziemi, czyli jej stałe "chybotanie się" na orbicie, spowodowała, że teraz około 21 marca Słońce jest w gwiazdozbiorze Ryb. Pozmieniało się niemal wszystko - urodzeni 4 lipca to Raki, nie Bliźnięta. Co więcej, wedle zasad astrologii Słońce przechodzi przez wszystkie znaki w takim samym czasie - około jednego miesiąca. Tymczasem gwiazdozbiory na niebie mają różne rozmiary i przejście przez Pannę zajmuje Słońcu 42 dni, a przez niewielkiego Skorpiona - ledwie 6. W dodatku astrologia nie uwzględnia 13. znaku - Wężownika, który obowiązuje między 30 listopada a 17 grudnia. Takich nieścisłości jest całe mnóstwo...
  ...A ty spod jakiego jesteś znaku zodiaku?"

• zwiń

  Czym są gwiazdozbiory? - Naszym wyobrażeniem o tym, że grupy gwiazd łączą się ze sobą w jakieś kształty.

  Tymczasem gwiazdy tworzące gwiazdozbiór nie są ze sobą zazwyczaj fizycznie związane, co więcej - mogą być od siebie niezwykle daleko. Najstarsze zachowane wzmianki o gwiazdozbiorach pochodzą z ok. 4000 roku p.n.e.
  Jednym z gwiazdozbiorów letniego nieba jest Strzelec. Widać go nisko nad południowym horyzontem. Podziwiali go już Sumerowie, którzy widzieli w nim boga wojny.
  Najjaśniejszą gwiazdą tego gwiazdozbioru jest Pistolet (naprawdę tak się nazywa!). Jej nazwa pochodzi stąd, że znajduje się za mgławicą, której kształt przypomina dym unoszący się po wystarzale z pistoletu.
  Mgławica ta sprawia zresztą, że Pistoletu nie widać gołym okiem (zobaczył go w latach 90. XX wieku teleskop Hubble'a), więc trzeba uwierzyć na słowo, że tam jest (lub obejrzeć ją razem z dziećmi w Internecie na stronach miłośników astronomii lub na portalu NASA).
  Ta gwiazda ma około 2 miliony lat i jest 10 milionów razy jaśniejsza od naszego Słońca. Już za ok. 3 mln lat wybuchnie jako supernowa.
  W gwiazdozbiorze Strzelca możemy dopatrzyć się kilku gwiazd, które - jeśli połączylibyśmy je liniami - dałyby kształt imbryka. To asteryzm. Tak astronomowie nazywają przypadkowy układ gwiazd na niebie, który nie jest jednym z 88 obowiązujących oficjalnie gwiazdozbiorów (o tym, co jest gwiazdozbiorem, a co nim nie jest, zdecydowała w 1928 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna).
  Najbardziej znanym asteryzmem jest Wielki Wóz czy Pas Oriona.

• zwiń

  Czy jakąś planetę można zobaczyć gołym okiem? - Latem, po zachodzie słońca do koło godziny 22 na południowo-zachodnim niebie widać Saturna (choć lepiej oglądać go przez lornetkę czy niewielką lunetę).

  To gazowy olbrzym, szósta planeta Układu Słonecznego pod względem oddalenia od Słońca. Często nazywany "Władcą Pierścieni" z powodu otaczających go 9 pierścieni składających się głównie z lodu i w mniejszej ilości z odłamków skalnych.
  Potraficie sobie wyobrazić, że Saturn ma aż 62 księżyce? To dopiero widok! Być może pierścienie Saturna to właśnie rozbite księżyce, które zderzyły się ze sobą.
  We wnętrzu Saturna panują ciśnienie i temperatura, których nie udało się dotąd uzyskać w laboratoriach na Ziemi.

• zwiń

  Co znajduje się we wnętrzu czarnych dziur? - Wiele wskazuje na to, że w centrum naszej galaktyki zwanej Drogą Mleczną (jej ramię - jako jasny, gwiezdny pas dobrze widać na letnim niebie, gdy obserwujemy je poza miastem, z dala od sztucznych źródeł światła) znajduje się czarna dziura.

  Te kosmiczne obiekty rozpalają wyobraźnię nie tylko dzieci. Fascynuje się nimi także wielu całkiem dorosłych astronomów. Czarna dziura to kosmiczny "odkurzacz" - ma tak silną grawitację, że wciąga do siebie wszystko, co tylko znajdzie się w jej pobliżu. Nawet światło. Granica, po przejściu której nie jest możliwe wyrwanie się z pola grawitacyjnego czarnej dziury, nazywana jest horyzontem zdarzeń. Zajrzeć do czarnej dziury nie sposób, to jest teoretycznie można tam zaświecić latarką, ale jak światło zniknie za horyzontem czarnej dziury, już nigdy nie wydostanie się z powrotem. Nawet więc, jak coś w jej wnętrzu oświetlimy, to nigdy nie dowiemy się, co to było. A każdy śmiałek, który zapragnie osobiście to sprawdzić, nigdy nie wróci, by opowiedzieć o tym, co widział, ani nie zdoła żadnej wiadomości wysłać na zewnątrz. Czyżby więc niczego nie można było powiedzieć o zawartości czarnej dziury?
  Nie do końca. Wprawdzie obiekty wpadają tam na zawsze, ale ich cechy - niektóre - nie giną bez śladu. Po pierwsze, masa czarnej dziury to suma mas wszystkich obiektów, które tam wpadły od czasów jej narodzin. Podobnie jest z jej całkowitym ładunkiem elektrycznym i momentem pędu (tak więc, kiedy wrzucimy tam naelektryzowany bączek, to czarna dziura się elektrycznie naładuje i trochę rozkręci). Ale poza tymi trzema cechami - sumaryczną masą, ładunkiem i momentem pędu - czarne dziury nie zdradzają, co pożarły. Mogły łyknąć zwykłe szkiełko lub diament o tej samej masie. Nie dowiemy się tego nigdy, zwłaszcza, że klasyczna teoria grawitacji mówi też, że to, co wpadnie do środka czarnej dziury, nie uniknie "osobliwości" - tj. zostanie zgniecione do punktu. Trzeba jednak podkreślić, że równania Einsteina są na tyle zawikłane, że mogą kryć w sobie jeszcze tajemnice. Ciągle znajdowane są egzotyczne rozwiązania, z których na przykład wynika, iż niektóre trajektorie wewnątrz szybko wirującej czarnej dziury wymykają się osobliwości. Ale dokąd one prowadzą szczęśliwców, którzy uniknęli zagłady? Tutaj interpretacje się różnią. Według niektórych taka czarna dziura to wrota do innych wszechświatów, a inni twierdzą, że wylot dla trajektorii "ucieczki" znajduje się w naszym świecie - może gdzieś w przeszłości albo w hipotetycznej "białej dziurze". Nikt nie wie, ile takie rachunki mają wspólnego z rzeczywistością. Tym bardziej, że do opisu "osobliwości" wypadałoby stosować kwantową grawitację - teorię, której jeszcze nie ma.

• zwiń

  Czarne dziury wcale nie są czarne - Wprost przeciwnie, bywają one jednymi z najjaśniejszych obiektów w kosmosie.

  Jak to się dzieje? Materia, która znika w ich czeluści, spada tam ruchem spiralnym i po drodze rozgrzewa się. Czarne dziury otacza więc dysk wirującego, gorącego gazu, który świeci. Co więcej, część gazu zamiast wpaść do czarnej dziury jest odrzucana z dużą prędkością. Wzdłuż osi obrotu wirującego dysku, w środku którego tkwi czarna dziura, z prędkością blisko świetlnej wylatują wąskie pióropusze gazu, zwane dżetami. Przy ogromnych galaktycznych czarnych dziurach rozciągają się one na odległość setek tysięcy lat świetlnych! Takiej dziury z pióropuszem przeoczyć nie sposób!
  A jeśli do czarnej dziury nie wpada żadna materia? Też świeci. Brytyjski fizyk Stephen Hawking odkrył, że czarne dziury "parują", tj. emitują promieniowanie cieplne. Poza tym grawitacja czarnej dziury zakrzywia promienie świetlne odległych gwiazd i galaktyk, które powinny wokół niej tworzyć jasną otoczkę, coś w rodzaju aureoli.

• zwiń

  Jak powstał Wszechświat? - Na to pytanie filozofowie, teolodzy, naukowcy, a nawet zwykli ludzie starają się odpowiedzieć od zarania dziejów.

  Dziś najbardziej wiarygodne koncepcje podsuwa nam nauka. Powszechnie znaną i uznawaną jest teoria Wielkiego Wybuchu. Według niej Wszechświat powstał 13,7 miliarda lat temu. W tym momencie cała materia i energia mieściła się w jednym nieskończenie małym punkcie. Poza nim nie było nic - ani przestrzeni, ani materii, ani czasu. Od momentu Wielkiego Wybuchu Kosmos nieustannie rośnie lub, jak wolą o tym mówić naukowcy, przestrzeń rozszerza się (bo przecież rosnąć może tylko coś w czymś, a poza Wszechświatem nie ma nic). Co właściwie spowodowało Wielki Wybuch? I co tak naprawdę działo się w pierwszych ułamkach sekundy po nim? Na te pytania nauka nie jest jeszcze w stanie udzielić odpowiedzi. Ale wiele obserwacji astrofizyków potwierdza założenia teorii Wielkiego Wybuchu. Niektórzy naukowcy starają się jednak wyjść poza nią. Według nich, nasz czterowymiarowy (trzy wymiary przestrzeni i czas) świat jest jednym z wielu zawieszonych w jedenastowymiarowym meta-wszechświecie. Wszystkie te światy porównuje się do płaskich membran zawieszonych w większej przestrzeni. Stąd pochodzi nazwa tej koncepcji: teoria Bran. Prawie czternaście miliardów lat temu dwa takie światy dotknęły się i doszło do Wielkiego Wybuchu. Tak dzieje się wielokrotnie, bo w teorii Bran czas jest nieskończony, a światy powstają i giną.

• zwiń

  Do kogo należy niebo? - Niby jest synonimem wolności, przestrzeni i swobody, a jednak niebo pozostaje pod ścisłą kontrolą.

  Swobodnie mogą się czuć najwyżej ptaki i owady. Wolna przestrzeń ponad nami jest własnością państwa, w którym się znajdujemy i to poszczególne kraje nią dysponują. Wyjątek stanowią neutralne obszary nad oceanami - tam, gdzie również wody nie podlegają niczyjej jurysdykcji. Nad porządkiem ruchu na polskim niebie czuwa Polska Agencja Żeglugi Powietrznej (PAZP). Jeśli tylko w kieszeni mamy uprawnienia pilota, a do dyspozycji balon, paralotnię, awionetkę lub jakikolwiek statek powietrzny, wolno nam latać do wysokości około trzech-czterech tysięcy metrów. Musimy jedynie omijać newralgiczne miejsca, przede wszystkim lotniska, by nie wchodzić lądującym i startującym samolotom w paradę. To jednak tylko pozorna swoboda - każdy nasz ruch jest śledzony przez radary, których zasięg pokrywa całe terytorium Polski. Powyżej czterech tysięcy metrów latają duże samoloty, między innymi rejsowe. Te muszą mieć zgodę PAZP-u nie tylko na start i lądowanie, ale właściwie na każdy ruch. A co z przestworzami? Kosmos, jak również wszystkie ciała niebieskie są dobrem ogólnodostępnym dla każdego, kto chce je badać, więc właściwie nie należy do nikogo. Albo, jak kto woli, należy do wszystkich. Tak przynajmniej uznano w 1969 roku w Traktacie o Przestrzeni Kosmicznej i tak stanowi do dziś Międzynarodowe Prawo Kosmiczne.

• zwiń

  Ile waży niebo? - Bardzo dużo. Na podstawie gęstości powietrza, wylicza się, że jeden metr sześcienny powietrza waży około jednego kilograma.

  Wystarczy spojrzeć w górę, by zobaczyć, jak wiele metrów (właściwie kilometrów) powietrza nad nami wisi. Na szczęście nie odczuwamy tego ciężaru wcale, bo nasze organizmy wyewoluowały w taki sposób, by dawać sobie z tym stałym obciążeniem radę. Podobnie głębinowe ryby nie czują ciężaru wody, która na nie napiera. Atmosfera wywiera na Ziemię ciśnienie, średnio 1000 hPa, czyli 100 000 N na metr kwadratowy. A powierzchnia Ziemi, to 510 milionów kilometrów kwadratowych, czyli 510 bilionów metrów kwadratowych. Jeśli przemnożymy ciśnienie przez powierzchnię, otrzymamy zawrotną liczbę: 5,1 x 10 do dziewiętnastej Newtona. Uff, trudno to sobie wyobrazić. Może przeliczmy to na kilogramy (tylko nie mówmy o tym nauczycielom od fizyki - ta jednostka raczej pasuje do ziemniaków niż atmosfery). Wychodzi 5,3 x 10 do piętnastej tony. To tyle, ile ważyłoby 883 milionów Piramid Cheopsa. Ustawione jedne obok drugiej zajęłyby pięć razy więcej powierzchni niż mają Stany Zjednoczone.

• zwiń

  Dlaczego niebo jest niebieskie? - Światło słoneczne jest białe.

  Składają się na nie wszystkie długości fal światła widzialnego, czyli z punktu widzenia naszych oczu - podstawowe barwy. Od fioletu, przez błękity, zielenie, żółcie, pomarańcze aż do czerwieni. A jednak pozbawione chmur niebo jest niebieskie. Czemu? To wszystko przez atmosferę. Choć przepuszcza ona całe spektrum światła, nie dla wszystkich fal jest równie łatwa do pokonania. Długie, które odpowiadają za światło czerwone i pomarańczowe, pokonują atmosferę w linii prostej. Krótsze fale, czyli światło niebieskie, mają dużo trudniejsze zadanie. Zagęszczenia molekuł powietrza są dla nich na tyle duże, że stanowią przeszkodę, od której fale światła się odbijają. A że takich zagęszczeń jest w atmosferze dużo, droga światła niebieskiego staje się bardzo kręta, a przez to dużo dłuższa. Podsumowując: światło czerwone, żółte i zielone dociera do nas wprost od tarczy Słońca. Natomiast światło niebieskie błądzi we wszystkich kierunkach, zewsząd nas otacza i właśnie to sprawia, że nieboskłon jest błękitny.

• zwiń

  Słońce - jest centralną gwiazdą Układu Słonecznego, wokół której krążą wszystkie planety i mniejsze ciała niebieskie.

  To główne źródło energii docierającej do Ziemi. Jest najjaśniejszym obiektem na niebie, oddalonym od Ziemi o blisko 150 milionów kilometrów. Aby przebyć tę odległość, światło potrzebuje zaledwie 499 sekund!

• zwiń

  Merkury - jest najmniejszą i położoną najbliżej Słońca planetą Układu Słonecznego.

  Z tego powodu trudno go obserwować, choć należy do planet widocznych gołym okiem. Merkurego można dojrzeć tuż przed wschodem lub tuż po zachodzie słońca.

• zwiń

  Wenus to trzecie pod względem jasności, po Słońcu i Księżycu, ciało niebieskie widoczne na niebie w niewielkiej odległości od Słońca.

  Odległość Wenus od Ziemi waha się od 38 do 261 milionów kilometrów. Nieprzenikniona, tajemnicza pokrywa chmur otaczająca Wenus sprawiła, że wielu pisarzy science fiction uczyniło z niej miejsce akcji swoich powieści.

• zwiń

  Ziemia to piąta co do wielkości planeta Układu Słonecznego, zamieszkana przez miliony gatunków fauny i flory

  Jest jedynym znanym miejscem we Wszechświecie, w którym występuje życie. Ciekłej wody, niezbędnej do utrzymania życia podobnego do ziemskiego, dotąd nie wykryto na powierzchni żadnych innych ciał niebieskich.

• zwiń

  Mars - powierzchnia planety zawiera tlenki żelaza, które sprawiają, że obserwowana z Ziemi wydaje się rdzawoczerwona.

  To właśnie tę barwę starożytni skojarzyli z wojenną pożogą i dlatego nadali planecie imię rzymskiego boga wojny - Marsa.

• zwiń

  Jowisz to olbrzymia kula gazowa, największa planeta w Układzie Słonecznym.

  Jego masa wynosi mniej niż 1/1000 masy Słońca, a zarazem 2,5 razy więcej niż łączna masa wszystkich innych planet! Podobnie jak Saturn, Uran i Neptun jest zaliczany do gazowych gigantów, zwanych też od jego imienia planetami jowiszowymi.

• zwiń

  Saturn to gazowa planeta-olbrzym.

  Charakterystyczną cechą jego budowy są składające się głównie z lodu i w mniejszej części z odłamków skalnych pierścienie. Inne planety-olbrzymy mają podobną budowę, ale żadna z nich nie ma tak rozległych ani tak jasnych pierścieni jak Saturn.

• zwiń

  Uran wykonuje jeden obrót wokół Słońca w ciągu 87 lat!

  To gazowy olbrzym, w atmosferze którego temperatura spada poniżej - 150 stopni Celsjusza.Uran jest jedyną planetą, której nazwa pochodzi od postaci z mitologii greckiej, a nie rzymskiej - Uranosa, greckiego boga nieba.

• zwiń

  Neptun to najdalsza od Słońca planeta w Układzie Słonecznym, zaliczana do gazowych olbrzymów.

  Jego masa jest ponad 17 razy większa od masy Ziemi! Jest jedyną planetą, której istnienie wykazano nie na podstawie obserwacji nieba, ale obliczeń matematycznych. Pochodząca od rzymskiego boga mórz Neptuna nazwa planety, podobnie jak nazwy wszystkich innych planet prócz Ziemi, została zaczerpnięta z mitologii.

• zwiń

  Najbliższa nam gwiazda

  Najbliższa nam gwiazda poza Słońcem to niewidoczna gołym okiem Proxima Centauri, która znajduje się 40 bilionów kilometrów (40 000 000 000 000 km) od Układu Słonecznego.

• zwiń

  Gwiazdy na niebie tworzą 88 gwiazdozbiorów.

  Ich liczba obejmuje całe niebo, zarówno południowe widoczne z Australii jak i północne widoczne między innymi z Europy. Z Polski możemy wypatrzeć w ciągu całego roku w całości bądź częściowo aż 65 z nich.

• zwiń

  Saturn, obok Jowisza, Urana i Neptuna jest jednym z gazowych olbrzymów.

  Zbudowany jest nie tak jak Ziemia ze skał, lecz jest wielką kulą gazu. Jego gęstość jest mniejsza od gęstości wody w związku z tym gdyby umieścić go w wielkim zbiorniku wodnym pływał by w nim jak gumowa kaczka w wannie.

• zwiń

  Pierwsze planety pozasłoneczne odkrył w 1990 roku polak, prof. Aleksander Wolszczan.

  Dziś znamy 465 gwiazd posiadających łącznie 556 planet. Kilka z nich, w tym pierwsza odkryta krążą wokół pulsarów - gwiazd które jako ostatnio posądzano o posiadanie własnych planet.

• zwiń

  W pogodną noc gołym okiem na niebie można zobaczyć, w dobrych warunkach, ok. 4-5 tys. gwiazd.

  Projektor MegaStar IIA zastosowany w Nieba Kopernika wyświetla ich blisko 20 mln. Wielu z nich nawet nie zauważamy co sprawia, że widoki w Niebie Kopernika są wyjątkowo realistyczne.

• zwiń

  System Digital Sky zastosowany w Niebie Kopernika zawiera bazę danych wszystkich poznanych do tej pory obiektów we wszechświecie.

  Dzięki niemu możemy odwiedzić dowolną z planet Układu Słonecznego lub wybrać się na wycieczkę do sąsiedniej galaktyki.

Kalendarz

Multimedia

Galeria foto