Jan Cybis

Opis pracy

„Martwa natura" z 1969 roku należy do późnego okresu twórczości Jana Cybisa. Praca została namalowana na wcześniejszym obrazie -  nieco zmodyfikowanej wersji „Martwej natury z kirysem" z 1960 roku, która była eksponowana na wy­stawie monograficznej w 1965 roku. Dzięki Jackowi Cybisowi - synowi artysty, wiemy dokładnie, jakie elementy artysta odmalował w nowej wersji obrazu. Na odwrociu płótna druga żona Cybisa, Helena Zaremba- Cybisowa (1911-1986) wypisała owe elementy: „hełm, nóż, rzeźba".

„Hełm" to fragment uzbrojenia siedemnastowieczne­go polskiego żołnierza walczącego w czasie szwedzkiego Potopu. W martwych naturach Cybisa części zbroi pojawiały się wiele razy. Artysta wypożyczał je z kolekcji warszawskiego Muzeum Narodowego, gdzie krótko pracował w II poł. lat 50. jako kustosz. Leżący na rozłożonej książce nóż - to broń pochodzenia mongolskiego używana przez pasterzy i myśliwych, który malarz  przywiózł z wyprawy do Chin (przełom lat 1956/1957). Natomiast „rzeźba" - to główka młodszego syna artysty, Jana juniora, w wieku niemowlęcym, wykonana około 1945 roku przez rzeźbiarza Jacka Pugeta (1904-1977) - bliskiego przyjaciela rodziny Cybisów z czasów krakowskich.

Martwa natura z hełmem, nożem oraz rzeźbą namalowana została charak­terystycznymi dla całej twórczości Cybisa zamaszystymi impastami grubo kładzionej farby. Bryły przedmiotów zostały zbudowane na zasadzie kontrastów barw ciepłych i zimnych. Artysta wydobywa kształt oraz przestrzenność poszczególnych przedmiotów wyłącznie  za pomocą koloru, bez modelunku światłocieniowego. Kontrast intensywnych ochr, ceglastych czerwieni z beżami, zaniebieszczanych bieli i zmatowiałych szarości, wyznacza kontur składników ma­larskiej kompozycji. Ostrość przedmiotów została zupełnie zatarta, a malarską dominantę ujęcia przejęła barwna materia grubo po­łożonej farby. Mimo pozornej warsztatowej niedoskonałości, Cybis potrafił oddać strukturę malowanych przedmiotów: metaliczną stal ostrza noża, połysk butelki, gładką fakturę drewnianego blatu czy lśniącą powierzchnię hełmu. Tło przedstawienia zbudowane z gęsto położonych, rozwibrowanych plam barwnych współgra z mocno zarysowaną bryłą obiektów, potęgując wagę kontra­stujących tonów oraz świetlistość materii malarskiej.

Jan Cybis, inicjator nurtu kolorystycznego w malarstwie, zaliczany jest do najważniejszych malarzy polskiej sztu­ki XX wieku. Decydującą rolę w jego dorobku twórczym odegrało malarstwo Paula Cezanne'a oraz francuskich postimpresjonistów, jak też koncepcja estetyczna Pierre’a Bonnarda. Cybis sam definiował wagę barwy jako najważniejszego składnika malarstwa pisząc: ,,[...] w malarstwie kolorystycznym, w którym zasadą jest plama barwna, modelunek stracił swoją ważką pozycję, modeluje się całość płótna, kładąc plamy barwne wszędzie, jednocześnie zestrajając je, a więc stwarza się równowagę zupełnie innego rodzaju. W różnorodnej wielości odcieni barwnych podcią­gamy jedynie pod mianownik podobnych, ten proces od razu wyklucza niepodobne kontrasty (każda różnica w kolorze jest kontrastem, musi nim być, gdyż inaczej nie ma malarskiej jed­ności, kontrast bowiem nie tylko dzieli, ale i spaja)."

Zgodnie z doktryną kapistów Cybis zakładał, że obraz powinien posiadać au­tonomię, polegającą na odejściu od realistycznego modelunku, na rzecz rozwijania harmonii barwnej oraz uwydatnienia powierzchni malarskiej jako nadrzędnej części obrazu. Dążył do stworzenia malarstwa o uniwersalnych walorach estetycz­nych.

W malarstwie Cybisa temat zakomponowany w naj­prostszych, surowych zestawieniach traktowany był marginal­nie i dominowało obrazowanie kameralne: martwa natura, akt, pejzaż. Bowiem istotą malarstwa Cybisa było budowanie kompozycji poprzez kolory. Tuż po wojnie artysta, inspirując się świetlistością obrazów postimpresjonistów, całkowicie wyeliminował ciemne tony z palety barwnej. Dawną polifoniczność czystych kolorów zastąpił paletą niemalże chromatyczną, opartą głównie na jednym, chłodno- szarym tonie. Wielobarwność obrazów zastąpiły zmatowiałe, utrzymane w jednym tonie szarości obrazy. Równocześnie, jak przystało na teoretyka kapizmu, wzmocnił materialną strukturę farby, potęgując kontrasty tonów ciepłych i zimnych. Gruboziarnista powierzchnia płótna coraz bardziej wtapiała się w swoiste „sfumato" malowanych martwych natur czy pejzaży. W ten sposób Cybis w swoim malarstwie przeniósł punkt ciężkości z jakości kolorystycznych i dekora­cyjnych na rzecz ekspresyjności płótna.

W okresie powojen­nym oprócz dzieł olejnych, artysta wypowiadał się również w pracach malowanych akwarelą i ekspresyjnych rysunkach, tworzo­nych dynamiczną kreską. Pozostawił też notatki w formie dzienników pisanych w latach 1954-1966, które zo­stały opublikowane w 1980 roku. Artysta zawarł w nich swoje rozważania na temat sztuki i kultury, malarskiego widzenia i warsztatu malarza. Zajmował się również tłumaczeniami z języka francuskiego i niemieckiego - przyswoił polszczyźnie m.in. listy van Gogha, pisma o twórczości Delacroix oraz prace o sztuce japońskiej słabo znanej polskiemu odbiorcy.  

Zbigniew T. Szmurło tak o pisał o malarzu: „Obrazy Jana Cybisa wprowadzają widza w przestrzeń wypełnioną autentycznym kontaktem z pięk­nem i tajemnicą natury. Cybis odrzucił malarstwo nazywane „literackim", awangardowym czy symbolicznym. Żałował też twór­ców, którzy swoje poszukiwania artystyczne koncentrowali na sztuce geometrycznej. Dla artysty ważne było podkreślenie i stworzenie malarskich walorów obrazu poprzez odpowiedni dobór kompozycji, kolorów i przez ciągłe nakładanie farb, in­teresujących, wciąż zaskakujących efektów fakturalnych. Dążył do uzyskania maksymalnej harmonii barwnej, ale nie stronił od wprowadzania silnych i zdecydowanych kontrastów".

O Artyście
Drukuj